یائسگی چیست؟ علائم، علل و راهکارهای مدیریت آن
یائسگی چیست و چه زمانی اتفاق میافتد؟
یائسگی (Menopause) زمانی رخ میدهد که پریودها برای همیشه متوقف شوند. پزشکان این وضعیت را پس از ۱۲ ماه بدون قاعدگی، خونریزی واژینال یا لکهبینی تشخیص میدهند. یائسگی معمولاً در دهه ۴۰ یا ۵۰ زندگی اتفاق میافتد و میانگین سن در ایالات متحده حدود ۵۱ سال است.
یائسگی یک فرایند طبیعی در زندگی زنان است، اما تغییرات هورمونی میتواند باعث بروز علائم جسمی و روانی شود که خواب، انرژی و خلق و خو را تحت تأثیر قرار میدهند. خوشبختانه، روشهای متعددی برای مدیریت این علائم وجود دارد؛ از تغییر سبک زندگی و تغذیه گرفته تا هورموندرمانی و درمانهای مکمل.
این مقاله که در گروه علمی آزمایشگاه لشگرک در شمال تهران تهیه شده است.
علائم یائسگی چیست؟
یائسگی معمولاً به تدریج رخ میدهد و ماهها یا سالها قبل از توقف کامل قاعدگی، دورهای به نام پیشیائسگی یا گذار یائسگی آغاز میشود. در این دوره، تخمدانها میزان هورمونهای استروژن و پروژسترون را به طور نامنظم تولید میکنند. طول این دوره میتواند ۲ تا ۸ سال باشد و میانگین آن حدود ۴ سال است.
تغییرات هورمونی در این دوران ممکن است باعث بروز علائم زیر شوند:
• قاعدگیهای نامنظم
• خشکی واژن
• گرگرفتگی و تعریق شبانه
• مشکلات خواب
• تغییرات خلقی و اضطراب
• کاهش تمرکز و مشکلات حافظه، که به آن مه مغزی گفته میشود
تغییرات چرخه قاعدگی
علائم و شدت آنها در افراد مختلف متفاوت است. در دوره پیشیائسگی، قاعدگیها نامنظم میشوند:
• ممکن است یک دوره قاعدگی از دست برود و سپس دوباره چرخهها شروع شوند.
• گاهی چند ماه بدون پریود خواهید بود و بعد چرخههای ماهانه از سر گرفته میشوند.
• در اوایل دوره، چرخهها کوتاهتر میشوند و پریودها به هم نزدیکتر میشوند، اما با نزدیک شدن به یائسگی، فاصله بین دورهها طولانیتر میشود.
در این مدت هنوز امکان بارداری وجود دارد، بنابراین اگر یک پریود را از دست دادهاید و مطمئن نیستید که علت یائسگی است، انجام آزمایش بارداری توصیه میشود.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنید؟
قبل، حین و بعد از یائسگی، معاینات منظم پزشکی اهمیت زیادی دارند. پزشک میتواند سلامت کلی شما را بررسی کرده و مشکلات بالقوه را شناسایی کند.
⚠️ هشدار: اگر بعد از یائسگی دچار خونریزی واژن شدید، در اسرع وقت به پزشک مراجعه کنید، چرا که این میتواند نشانه شرایط پزشکی جدی باشد.
علل یائسگی چیست؟
یائسگی میتواند به دلایل مختلفی رخ دهد، از جمله:
۱. کاهش طبیعی هورمونها
با ورود به اواخر دهه ۳۰ زندگی، تخمدانها تولید هورمونهای استروژن و پروژسترون که چرخه قاعدگی را کنترل میکنند، کاهش میدهند. این کاهش باعث میشود:
• دورههای قاعدگی طولانیتر یا کوتاهتر شوند
• خونریزیها سبکتر یا سنگینتر شوند
• تعداد دورهها بیشتر یا کمتر شود
با گذشت زمان، تخمدانها تخمکگذاری را متوقف میکنند و در نهایت پریودها به طور کامل قطع میشوند. میانگین سن یائسگی طبیعی حدود ۵۱ سال است.
۲. جراحی تخمدان (اووفورکتومی)
اگر تخمدانها به صورت جراحی برداشته شوند، به نام اووفورکتومی، تولید هورمونها به طور ناگهانی قطع میشود و یائسگی فوری رخ میدهد.
• اغلب بعد از این جراحی، گرگرفتگی و سایر علائم یائسگی شدیدتر خواهند بود، زیرا کاهش هورمونها ناگهانی است.
۳. جراحی رحم بدون برداشتن تخمدان (هیسترکتومی)
اگر تنها رحم برداشته شود، چرخه قاعدگی متوقف میشود، اما تخمدانها هنوز هورمون تولید میکنند.
• در این حالت، یائسگی فوری رخ نمیدهد، اما ممکن است علائم خفیف یا متوسط یائسگی را تجربه کنید.
۴. شیمیدرمانی و پرتودرمانی
این درمانها میتوانند عملکرد تخمدان را تحت تأثیر قرار دهند و باعث یائسگی شوند:
• شیمیدرمانی اغلب باعث گرگرفتگی و اختلالات چرخه قاعدگی میشود
• گاهی پریودها بعد از درمان بازمیگردند، بنابراین امکان بارداری موقت وجود دارد
• پرتودرمانی لگن، شکم و پایین ستون فقرات میتواند یائسگی را القا کند
• پرتودرمانی سایر مناطق بدن (سینه، سر و گردن) معمولاً بر یائسگی تأثیری ندارد
۵. نارسایی اولیه تخمدان (یائسگی زودرس)
حدود ۱٪ زنان قبل از ۴۰ سالگی یائسگی را تجربه میکنند، که به آن یائسگی زودرس میگویند. این ممکن است ناشی از:
• عدم تولید کافی هورمونها توسط تخمدانها
• عوامل ژنتیکی یا بیماریهای خودایمنی
اغلب علت مشخصی یافت نمیشود. در این موارد، هورموندرمانی معمولاً توصیه میشود و اگر تا سن معمول یائسگی ادامه یابد، میتواند از مغز، قلب و استخوانها محافظت کند.
عوامل خطر یائسگی چیست؟
تمام زنان در طول زندگی یائسگی را تجربه خواهند کرد. سن مهمترین عامل خطر است و با بالا رفتن سن، احتمال بروز یائسگی طبیعی افزایش مییابد.
سایر عوامل خطر شامل موارد زیر هستند:
• جراحی تخمدانها (اووفورکتومی)
• درمانهای خاص سرطان مانند شیمیدرمانی و پرتودرمانی
عوارض پس از یائسگی چیست؟
پس از یائسگی، کاهش سطح هورمون استروژن میتواند خطر ابتلا به برخی بیماریها و مشکلات سلامتی را افزایش دهد. مهمترین آنها عبارتند از:
۱. بیماری قلبی و عروقی
با کاهش استروژن، خطر ابتلا به بیماریهای قلبی و عروقی افزایش مییابد. بیماری قلبی یکی از علل اصلی مرگ و میر در زنان و مردان است.
۲. پوکی استخوان
کاهش هورمونها باعث ضعف و شکنندگی استخوانها میشود و ریسک شکستگی را بالا میبرد. معمولاً در چند سال اول پس از یائسگی، تراکم استخوان به سرعت کاهش مییابد. استخوانهایی که بیشتر در معرض شکستگی هستند شامل ستون فقرات، لگن و مچ دست میشوند.
۳. از دست دادن کنترل مثانه (بیاختیاری ادرار)
تغییرات بافت واژن و مجرای ادرار ممکن است باعث میل ناگهانی و شدید به ادرار کردن شود. بیاختیاری ادرار به دو شکل شایع است:
• بیاختیاری فوریتی: ناتوانی در کنترل ادرار هنگام احساس ناگهانی ادرار
• بیاختیاری استرسی: نشت ادرار هنگام سرفه، خنده یا بلند کردن اجسام
همچنین خطر عفونتهای ادراری مکرر افزایش مییابد.
۴. مشکلات جنسی
خشکی واژن و کاهش خاصیت ارتجاعی بافتها میتواند باعث درد و ناراحتی در طول رابطه جنسی شود. کاهش حساسیت ناحیه تناسلی ممکن است باعث کاهش میل جنسی شود.
۵. افزایش وزن
در طول و بعد از یائسگی، کاهش سرعت متابولیسم باعث افزایش وزن میشود. تغییرات هورمونی همچنین میتوانند توزیع چربی بدن را تغییر دهند، به طوری که چربی بیشتر در ناحیه شکم تجمع پیدا میکند.
تشخیص یائسگی
اکثر زنان میتوانند با مشاهده علائم واضحی مثل قاعدگیهای نامنظم یا گرگرفتگی متوجه شروع یائسگی شوند. اگر نگران این تغییرات هستید، با پزشک خود مشورت کنید.
آزمایشهای پزشکی
اغلب برای تشخیص یائسگی نیازی به آزمایش خون نیست. اما در برخی موارد، پزشک ممکن است آزمایشهای زیر را توصیه کند:
• هورمون تحریککننده فولیکول (FSH) و استروژن (استرادیول):
در دوران یائسگی، سطح FSH افزایش و استروژن کاهش مییابد. با این حال، نوسانات هورمونی در دوره پیش از یائسگی باعث میشود تشخیص دقیق از طریق این آزمایشها دشوار باشد.
• هورمون تحریککننده تیروئید (TSH):
پرکاری یا کمکاری تیروئید میتواند علائمی مشابه یائسگی ایجاد کند، بنابراین بررسی TSH برای افتراق اهمیت دارد.
آزمایشهای خانگی
امروزه آزمایشهای خانگی برای بررسی سطح FSH در ادرار در دسترس هستند. این تستها میتوانند نشان دهند که سطح FSH بالاتر از حد معمول است یا خیر و ممکن است نشانه ورود به دوره پیش از یائسگی یا یائسگی باشد.
⚠️ نکته مهم: سطح FSH در طول چرخه قاعدگی تغییر میکند، بنابراین آزمایشهای خانگی نمیتوانند تشخیص قطعی یائسگی بدهند و فقط اطلاعات اولیه فراهم میکنند.
درمان یائسگی چیست؟
یائسگی به خودی خود یک بیماری نیست و نیاز به درمان ندارد. با این حال، درمانها معمولاً با هدف کاهش علائم آزاردهنده و پیشگیری یا مدیریت بیماریهای مزمنی که با افزایش سن رخ میدهند انجام میشوند.
۱. هورمون درمانی
• استروژن درمانی بهترین روش برای کاهش گرگرفتگی و سایر علائم یائسگی است و همچنین روند تحلیل استخوانها را کند میکند.
• پزشک معمولاً کمترین دوز لازم و کوتاهترین مدت درمان را پیشنهاد میکند. این روش معمولاً برای افرادی زیر ۶۰ سال و در عرض ۱۰ سال از شروع یائسگی مناسب است.
• اگر هنوز رحم دارید، ترکیب استروژن و پروژستین استفاده میشود تا خطر بروز مشکلات رحمی کاهش یابد.
• ⚠️ هورمون درمانی طولانیمدت ممکن است با افزایش خطر بیماری قلبی و سرطان سینه همراه باشد؛ بنابراین شروع درمان در زمان مناسب اهمیت دارد.
۲. استروژن واژینال
• برای خشکی واژن، استروژن میتواند به صورت کرم، قرص یا حلقه واژینال استفاده شود.
• این روش با جذب موضعی، خشکی، درد هنگام مقاربت و برخی علائم ادراری را کاهش میدهد.
۳. پرسترون (اینتراروزا)
• هورمونی ساختهشده توسط انسان به نام DHEA که به واژن وارد میشود.
• به کاهش خشکی و درد هنگام رابطه جنسی کمک میکند.
۴. داروهای ضد افسردگی با دوز پایین
• برخی داروهای SSRIs و SNRIs میتوانند گرگرفتگی یائسگی را کاهش دهند.
• گزینهای مناسب برای کسانی که استروژن درمانی نمیتوانند استفاده کنند یا اختلالات خلقی دارند.
۵. گاباپنتین و کلونیدین
• گاباپنتین برای کاهش گرگرفتگی شبانه و افرادی که نمیتوانند از هورمون درمانی استفاده کنند، مفید است.
• کلونیدین، داروی کنترل فشار خون، ممکن است تا حدی گرگرفتگی را کاهش دهد، اما به دلیل عوارض جانبی کمتر توصیه میشود.
۶. فزولینتانت (Veozah)
• دارویی فاقد هورمون که مسیرهای مغزی کنترل دمای بدن را تنظیم میکند و گرگرفتگی یائسگی را درمان میکند.
• ممکن است باعث درد شکم، مشکلات کبدی و اختلال خواب شود.
۷. اکسی بوتینین (اکسیترول)
• درمان مثانه بیش فعال و بیاختیاری ادرار و کمک به کاهش برخی علائم یائسگی.
• در بزرگسالان مسنتر، ممکن است با زوال شناختی مرتبط باشد.
۸. درمان پوکی استخوان
• پزشک ممکن است داروهای ضد تحلیل استخوان و مکمل ویتامین D تجویز کند تا تراکم استخوان حفظ شود و خطر شکستگی کاهش یابد.
۹. اسپمیفن (اُسفنا)
• داروی خوراکی SERM برای درمان مقاربت دردناک ناشی از نازک شدن بافت واژن.
• مناسب افرادی که در معرض خطر بالای سرطان سینه هستند یا سابقه سرطان سینه دارند، نیست.
⚠️ قبل از انتخاب هر درمانی، با متخصص زنان در مورد مزایا، خطرات و گزینههای جایگزین صحبت کنید. نیازها و شرایط شما ممکن است سالانه تغییر کند.
سبک زندگی و درمانهای خانگی در یائسگی
بسیاری از علائم یائسگی به مرور زمان کاهش مییابند، اما تغییرات سبک زندگی و روشهای خانگی میتوانند تجربه راحتتر و کاهش علائم را فراهم کنند.
۱. مدیریت گرگرفتگی
• لباسهای چندلایه و سبک با پارچههای قابل تنفس (مثل پنبه) بپوشید.
• دمای اتاق را پایین نگه دارید و از پنکه یا سیستم تهویه استفاده کنید.
• کیسههای سرد زیر بالش قرار دهید و بالش را مرتب بچرخانید تا سر شما در سمت خنک باشد.
• اجتناب از محرکها مانند کافئین، الکل و غذاهای تند ممکن است مفید باشد.
۲. کاهش درد و خشکی واژن
• استفاده از روانکنندههای مبتنی بر آب یا سیلیکون (مثل Astroglide، Sliquid، Replens، K-Y Liquibeads) کمککننده است.
• فعالیت جنسی منظم به افزایش جریان خون در ناحیه واژن و کاهش ناراحتی کمک میکند.
۳. بهبود کیفیت خواب
• از کافئین و الکل قبل از خواب خودداری کنید.
• ورزش منظم داشته باشید، اما نه درست قبل از خواب.
• در صورت اختلال خواب ناشی از گرگرفتگی، راهکارهایی برای مدیریت دما و راحتی تختخواب پیدا کنید.
۴. تکنیکهای آرامسازی و کاهش استرس
• تنفس عمیق، تصویرسازی هدایتشده، ماساژ و شل کردن عضلات میتواند به کاهش برخی علائم کمک کند.
• این تکنیکها برای سلامت روان و مقابله با استرس بسیار مفید هستند.
۵. تقویت عضلات کف لگن
• تمرینات کگل به تقویت عضلات کف لگن کمک میکنند و میتوانند برخی از انواع بیاختیاری ادرار را بهبود دهند.
۶. رژیم غذایی متعادل
• مصرف میوهها، سبزیجات و غلات کامل را افزایش دهید.
• مصرف چربیهای اشباع، قند و روغنهای فرآوریشده را محدود کنید.
• با پزشک خود مشورت کنید تا مشخص شود به مکملهای کلسیم یا ویتامین D نیاز دارید یا خیر.
۷. مدیریت وزن
• چاقی با گرگرفتگی بیشتر و شدیدتر مرتبط است.
• کاهش وزن و حفظ آن میتواند شدت علائم را کاهش دهد.
۸. ترک سیگار
• سیگار کشیدن خطر بیماریهای قلبی، سکته، پوکی استخوان و سرطان را افزایش میدهد.
• سیگار همچنین ممکن است گرگرفتگی را بدتر کند و باعث یائسگی زودرس شود.
۹. ورزش منظم
• فعالیت بدنی منظم یا ورزش روزانه به پیشگیری از بیماریهای قلبی، دیابت، پوکی استخوان و سایر مشکلات مرتبط با پیری کمک میکند.
• حتی ورزش سبک مانند پیادهروی، یوگا یا شنا میتواند مفید باشد.
طب جایگزین و درمانهای مکمل در یائسگی
برخی افراد برای کاهش علائم یائسگی به دنبال داروها و روشهای جایگزین هستند. با این حال، اکثر این روشها هنوز در مطالعات علمی اثبات نشدهاند و اثرات آنها ممکن است محدود باشد.
۱. فیتواستروژنها (استروژنهای گیاهی)
• فیتواستروژنها استروژنهای طبیعی موجود در غذا هستند و دو نوع اصلی دارند: ایزوفلاون و لیگنان.
• منابع ایزوفلاون: سویا، عدس، نخود و سایر حبوبات.
• منابع لیگنان: دانه کتان، غلات کامل و برخی میوهها و سبزیجات.
• اثرات آنها شبیه استروژن ضعیف است و هنوز ثابت نشده که گرگرفتگی یا سایر علائم یائسگی را کاهش دهند.
• افرادی که سابقه سرطان سینه دارند، باید قبل از مصرف با پزشک مشورت کنند.
۲. هورمونهای زیستهمسان
• این هورمونها از منابع گیاهی تهیه شده و از نظر شیمیایی مشابه هورمونهای بدن هستند.
• برخی هورمونهای زیستهمسان توسط FDA تأیید شدهاند، اما بسیاری از محصولات مخلوط یا ترکیبی در داروخانهها تحت نظارت FDA نیستند.
• تاکنون ثابت نشده که این هورمونها بهتر یا ایمنتر از هورموندرمانی استاندارد عمل کنند.
۳. درمان شناختی رفتاری (CBT)
• CBT به تغییر افکار و رفتارهای ناسالم کمک میکند و نشان داده شده است که برخی علائم یائسگی، از جمله گرگرفتگی و اضطراب را کاهش میدهد.
۴. گیاهان دارویی
• کوهوش سیاه: محبوبیت دارد اما شواهد علمی کمی درباره اثر آن وجود دارد و ممکن است به کبد آسیب برساند. برای افرادی که سابقه سرطان سینه دارند، مناسب نیست.
• سایر مکملهای محبوب (شبدر قرمز، کاوا، دونگ کوای، DHEA، روغن گل مغربی، یام وحشی و کرم پروژسترون طبیعی) اثربخشی علمی ثابتشدهای ندارند و ممکن است خطرناک باشند.
۵. یوگا و تمرینات تعادلی
• یوگا و تای چی میتوانند به کاهش علائم یائسگی کمک کنند.
• تمرینات تعادلی خطر سقوط و شکستگی استخوان را کاهش میدهند.
۶. طب سوزنی
• مطالعات نشان میدهند طب سوزنی ممکن است به صورت کوتاهمدت گرگرفتگی را کاهش دهد.
• تحقیقات بیشتری برای تایید اثرات طولانیمدت آن نیاز است.
۷. هیپنوتیزم
• درمان هیپنوتیزمی شامل وضعیت آرامش عمیق و تصاویر ذهنی است.
• این روش ممکن است تعداد و شدت گرگرفتگیها را در برخی افراد کاهش دهد.
نکات مهم
• قبل از مصرف هرگونه مکمل گیاهی یا داروی جایگزین، با پزشک مشورت کنید.
• بسیاری از محصولات گیاهی تحت نظارت FDA نیستند و ممکن است با داروهای دیگر تداخل داشته باشند یا سلامت شما را به خطر بیندازند.
سوالات متداول در مورد یائسگی
یائسگی در چه سنی اتفاق میافتد و طبیعی است؟
یائسگی معمولاً بین ۴۵ تا ۵۵ سال رخ میدهد و یک فرآیند طبیعی در زندگی زنان است. میانگین سن در ایالات متحده حدود ۵۱ سال است.
علائم رایج یائسگی چیست؟
گرگرفتگی، عرق شبانه، خشکی واژن، تغییرات خلقی، مشکلات خواب و مه مغزی از شایعترین علائم هستند.
آیا پس از یائسگی هنوز امکان بارداری وجود دارد؟
در دوره پیش از یائسگی هنوز امکان بارداری وجود دارد، اما پس از یائسگی، تخمکگذاری متوقف شده و بارداری طبیعی رخ نمیدهد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنم؟
اگر خونریزی واژینال پس از یائسگی داشتید یا علائم شما شدید و زندگی روزمره را تحت تأثیر قرار داده، فوراً به پزشک مراجعه کنید.
آیا یائسگی باعث افزایش وزن میشود؟
کاهش هورمونها میتواند باعث کاهش متابولیسم و افزایش وزن شود، اما با رژیم سالم و ورزش میتوان آن را کنترل کرد.
درمانهای خانگی و سبک زندگی چه کمکی به کاهش علائم یائسگی میکنند؟
ورزش منظم، تمرینات کگل، رژیم متعادل، خواب کافی، مدیریت استرس و جلوگیری از سیگار و الکل میتوانند به کاهش علائم کمک کنند.
هورمون درمانی برای یائسگی چیست و آیا ایمن است؟
هورمون درمانی با دوز مناسب و تحت نظر پزشک میتواند گرگرفتگی و تحلیل استخوان را کاهش دهد، اما ممکن است با خطراتی مانند سرطان سینه همراه باشد.
آیا طب جایگزین مثل یوگا، طب سوزنی یا مکملهای گیاهی مفید هستند؟
برخی روشها ممکن است علائم را کاهش دهند، اما شواهد علمی محدود است و قبل از مصرف باید با پزشک مشورت شود.
